Elektroforez ve kataforez, metal yüzeylerde korozyon koruması ve dayanıklılık için kullanılan modern kaplama teknolojileridir. Bu yazıda, elektroforetik çöktürmenin aşamaları, uygulama prensipleri ve kataforetik boyanın otomotiv endüstrisindeki yeri detaylı şekilde anlatılıyor. Ayrıca galvaniz ve toz boya yöntemleriyle karşılaştırmalı bilgiler sunuluyor.
Elektroforez, elektrik alanındaki yüklü parçacıkların yönlü hareketidir. Sanayide bu yöntem, örneğin otomobil gövdelerine korozyona karşı koruyucu astar uygulamak için kullanılır. Gövde, astar içeren bir hazneye daldırılır ve elektrik gerilimi verilir. Karışımdaki parçacıklar metale doğru hareket eder ve yüzeyde bir film oluşturur. Böylece astar, dış panellere, kaynak dikişlerine ve sıvının ulaşabildiği girintilere kadar nüfuz eder.
Sıvı dolu bir haznede süspanse edilmiş küçük, yüklü parçacıklar olduğunu düşünün. Hazneye iki elektrot batırılıp doğru akım uygulandığında, aralarında bir elektrik alanı oluşur. Bu alan, parçacıkları sıvıya göre hareket ettirir.
Pozitif yüklü parçacıklar negatif elektrota (katot) doğru hareket eder. Negatif yüklüler ise pozitif elektrota (anot) yönelir. Elektrotların kutupları değiştirilirse, parçacıkların hareket yönü de değişir.
Sıvının içeriği sabit ve alan şiddeti orta düzeydeyken, alan ne kadar güçlü olursa parçacıklar o kadar hızlı hareket eder. Ancak aynı ortamda iki farklı parçacık farklı hızlarda ilerleyebilir. Bu fark, elektroforetik hareketlilik ile açıklanır: Parçacığın yönlü hareket hızı ile alan şiddeti arasındaki orandır.
Hareketliliği, parçacık yüzeyinin elektriksel özellikleri ve sıvının kendine has özellikleri etkiler. Örneğin, daha viskoz bir sıvı, hareketi daha çok engeller. Ortamın asitliği de hıza etki edebilir: Bazı malzemelerde pH değiştikçe parçacık yüzeyi yükü değişir.
Metal bir parça, içinde kaplama malzemesi parçacıkları bulunan sıvı bir süspansiyona daldırılır. Parça, doğru akım kaynağına bağlanır ve elektrot görevi görür. Elektrik alanı, parçacıkları yüzeye yönlendirir; burada tutunup bir tabaka oluştururlar.
Kataforetik boya işleminde tabaka oluşumuna kimyasal reaksiyon da katkıda bulunur. Parça yüzeyinde su indirgenir ve ortam daha bazik hale gelir. Bu da polimer bağlayıcının çözünürlüğünü kaybetmesine ve pigmentle birlikte metale çökelmesine yol açar.
Polimer filmi kalınlaştıkça elektriksel direnci artar. Kaplanmış bölgelerden geçen akım azalır ve oralarda çökelme yavaşlar. Film ince olan bölgelerde ise büyüme daha hızlı devam eder; böylece kalınlık farkları zamanla dengelenir.
Tabaka kalınlığı, uygulanan gerilim ve haznede bekletme süresi ile kontrol edilir. Ayrıca astar bileşimi, sıvının iletkenliği ve parçanın şekli de sonucu etkiler. Örneğin, dar bir boşluktan sıvı içeri girse de, derinlikteki alan zayıflayacağından film kalınlığı dış yüzeye göre daha ince olabilir.
Kataforez, elektroforetik kaplama yöntemlerinden biridir; burada parça katot olarak görev yapar. Yani negatif kutba bağlanır ve pozitif yüklü parçacıklar ona hareket eder. Anaforezde ise parça anot olur ve negatif yüklü parçacıklar kullanılır.
Otomobil gövdelerinin korozyona karşı astarlanmasında genellikle kataforez tercih edilir. Anodik uygulamada parça metali kısmen çözünür. Katodik sistem, bu çözünmeyi önler ve gövdeyi daha iyi korur.
Kataforetik astar, metal ile nem arasında bir bariyer oluşturur. Astarın diğer koruma yöntemleriyle nasıl birleştiğini "Metallerde korozyon koruması: etkili yöntemler ve modern teknolojiler" başlıklı makaleden öğrenebilirsiniz.
Kaplama malzemesi, kaplamanın amacına göre seçilir. Epoksi bazlı karışımlar genellikle astar olarak kullanılır: Sertleşmiş film, metale iyi yapışır ve onu korozyona karşı korur. Üzerine sıvı veya toz boya uygulanabilir. Dış parçalarda ise, son kat olarak kullanılacaksa, güneş ışığına daha dayanıklı akrilik bazlı karışımlar tercih edilir.
Sıvı ortamda, örneğin alüminyum oksit veya zirkonya dioksit gibi seramik toz parçacıkları da dağıtılabilir. Elektrik alanı, bu parçacıkları yüzeye taşır ve sıkı bir tabaka oluşturur. Bu yöntemle, örneğin, katı oksitli yakıt hücreleri için ince seramik tabakalar oluşturulur.
Çöktürmeden sonra tabaka kurutulur. Yoğun seramik gerekiyorsa, sinterleme yapılır: Isı ile parçacıklar birbirine kaynaşır ve gözeneklilik azalır. Sinterleme koşulları, hem tozun hem de tabakanın oluştuğu tabanın özelliklerine göre seçilir.
Her iki yöntemde de parça bir tanka daldırılır ve akım kaynağına bağlanır. Kataforetik boyada yüzeye polimer bir film çöker ve sertleşme sonrası koruyucu bir tabaka oluşur. Galvanik kaplamada ise, metal iyonları çözeltiden parçanın yüzeyine elektron alarak metal tabaka oluşturur. Bu yöntemle çelik, korozyon koruması için çinko veya dekoratif amaçlı nikel ile kaplanabilir.
Hangi metalin seçileceği ve parçaya kazandıracağı özellikler hakkında daha fazla bilgi için "Galvanik kaplama: amacı, teknolojisi ve metalizasyon çeşitleri" makalesine göz atabilirsiniz.
Kataforezde karışım parçaya sıvı ortamda taşınır. Elektrostatik toz boya yönteminde ise, püskürtücü kuru toz parçacıklarını yükler ve parçacıklar havadan topraklanmış parçaya yapışır. Fırında toz erir, yüzeye yayılır ve bütünleşik bir film oluşturur.
Her iki teknoloji de aynı parçada kullanılabilir. Örneğin, derinlikleri olan çelik bir şasiye önce kataforetik astar uygulanıp korozyona karşı koruma sağlanır; ardından dış yüzeylere renk ve doku kazandırmak için toz boya yapılabilir.
Elektroforez, yüklü parçacıkları parça yüzeyine yönlendirir ve elektroforetik çöktürme, onları bir kaplama tabakasına dönüştürür. Teknoloji seçerken, tabakanın nerede ve ne amaçla kullanılacağı dikkate alınmalıdır. Kaynaklı ve sıvı geçişli boşluklara sahip parçaların korozyona karşı astarlanmasında kataforez uygundur. Çinko veya nikel tabakası gerekiyorsa galvanik kaplama tercih edilir. Dış yüzeyin renk ve dokusu önemliyse, kataforetik astar üzerine toz boya kullanılabilir.