Elektronik total station, açı ve mesafe ölçümü yapabilen gelişmiş bir ölçüm cihazıdır. Sahada koordinat ve kot hesaplamalarını hızlandırır, ölçüm doğruluğunu artırır. Pratik kullanımı ve hassas sonuçlarıyla inşaat ve haritacılıkta vazgeçilmezdir.
Elektronik total station, iki açıyı ve hedefe olan mesafeyi ölçebilen gelişmiş bir ölçüm cihazıdır. İnşaat sahasında kullanımı oldukça pratiktir: Haritacı, prizmalı mira ile gerekli nokta üzerine gelir, cihazın dürbününü bu noktaya yönlendirir ve ölçümü başlatır. Eğer cihazın konumu ve başlangıç yönü önceden ayarlanmışsa, ekran üzerinde noktanın koordinatları ve kotu hemen görüntülenir.
Bir total station, açı ölçme sistemi, mesafe ölçer ve hesaplama ünitesini bir araya getirir. Haritacı, dürbünden hedefi görür; sensörler yatay ve dikey eksendeki konumunu algılar, mesafe ölçer ise hedefe olan doğrusal mesafeyi belirler. Hesaplama ünitesi, tüm verileri işler ve cihazın hafızasında saklar.
Teodolit ise yalnızca yatay ve dikey açıları ölçer. İki bina ekseninin dik açı oluşturup oluşturmadığını kontrol etmek için kullanılabilir. Ancak, cihazdan hedefe olan mesafe gereklidir ve bu durumda ayrı bir ölçüm gerekir. Total station ise entegre mesafe ölçeri sayesinde hem açıları hem de mesafeyi tek seferde alabilir.
Bu özellik, özellikle tek noktadan birden fazla nesnenin (bina köşeleri, yol kenarı, arazi noktaları gibi) görülebildiği alanlarda oldukça avantajlıdır. Haritacı, her hedefe sırayla dürbünü yönlendirir ve total station her bir noktanın ölçümünü kaydeder. Eğer istasyon ayarlandıysa, cihaz anında hesaplanan koordinatları da kaydeder.
Haritacı cihazı sağa veya sola çevirdiğinde yatay dairedeki okuma değişir; dürbünü yukarı ya da aşağı kaldırdığında ise dikey dairedeki okuma değişir. Cihazın içindeki sensörler, iki dairenin kodlu ölçeklerini okur. İki yön arasındaki yatay açıyı bulmak için, her iki hedefe de sırayla nişan almak ve ölçümler arasındaki farkı hesaplamak yeterlidir.
Dikey açı genellikle zenit açısı olarak gösterilir ve yukarıya doğru olan yönden ölçülür. Dürbün tamamen yatay ise ekranda 90° görünür. Dürbün yukarı yöneldikçe açı azalır, aşağı yöneldikçe ise artar. Örneğin, 85° zenit açısı, hedefin cihazın yatay düzleminden 5° yukarıda olduğunu gösterir.
Mesafe ölçer, hedefe doğru bir ışık sinyali gönderir ve yansıyan ışığı alır. Prizmalı ölçümde, miradaki prizma ışığı cihaza geri yansıtır. Prizmasız modda ise, mesafe ölçer, yüzeyin kendisinden yayılan ışığın bir kısmını algılar. Böylece, cephe veya kayalık gibi noktalara prizma yerleştirmeden ölçüm yapılabilir.
Her iki durumda da total station, cihazdan hedefe kadar olan doğrusal mesafeyi (eğimli mesafe) ölçer. Örneğin, bir binanın üst köşesine dürbün yönlendirildiğinde, ışığın yolu, plandaki yatay mesafeden daha uzundur. Cihaz, bu mesafeyi ve dikey açıyı kullanarak yatay projeksiyon ve yükseklik farkını hesaplar.
Haritacı, bilinen koordinatlara sahip bir noktaya tripod kurar. Merkezleme ile cihazın dikey ekseni bu nokta ile hizalanır, tesviye ile cihaz tam olarak yataylanır. Daha sonra istasyonun koordinatları ve cihaz yüksekliği girilir.
Açıların koordinat eksenlerine göre ayarlanması için, haritacı dürbünü ikinci bilinen noktaya yönlendirir. Her iki noktanın koordinatlarından, total station yön açısını hesaplar. Artık cihaz, yeni hedefleri aynı koordinat sistemine göre kaydedebilir.
Diyelim ki cihaz, prizmaya olan mesafeyi 25 m, zenit açısını ise 73,74° olarak ölçtü. Yatay mesafe, ölçülen mesafenin sinüs değeriyle, dikey mesafe ise kosinüs değeriyle çarpılarak bulunur. Örneğin, prizmaya yatayda 24 m, prizmanın merkezi ise dürbün ekseninden 7 m yukarıdadır.
Plana koordinatları hesaplamak için bu 24 m uzunluk eksenlere dağıtılır. Eğer hedef, X ekseninden Y eksenine doğru 30° açıdaysa, X eksenindeki artış 24×cos30°≈20,78 m, Y eksenindeki artış ise 24×sin30°=12 m olur. Eğer istasyonun koordinatları X=1000 m ve Y=500 m ise, yeni noktanın koordinatları X≈1020,78 m ve Y=512 m olur.
Hnokta ≈ 100 + 1,50 + 7 - 2 = 106,50 m
Cihaz yüksekliği, istasyonun kotundan dürbün eksenine geçiş için eklenir. Prizma yüksekliği ise prizma merkezinden mira ucuna geçiş için çıkarılır.
Alanda, haritacı nesnelerin konturlarını ve arazi şeklini göstermek için gerekli noktaları seçer. Bir binayı plana işlemek için köşeleri ölçülür; bir eğimi göstermek için üst ve alt kenar boyunca noktalar alınır. Sadece düz alanlardaki noktalar ölçülürse, planda kot farkının nerede başladığını belirlemek zorlaşır.
Yardımcı, seçilen her noktanın üzerine mirayı dik tutar; haritacı dürbünü prizmaya yönlendirir ve ölçümü yapar. Her nokta bir numara ile kaydedilir ve gerekirse nesne kodu (örneğin "bordür" veya "bina köşesi") atanır. Ölçüm sonrası kodlar, noktaların hangi çizgilerle birleştirileceğini ve hangi yüksekliklerin kullanılacağını anlamada yardımcı olur.
Aplikasyon işlemlerinde, noktaların koordinatları projeden alınır. Örneğin, inşaat alanında iki bina ekseninin kesişim noktası işaretlenmek istenebilir. Haritacı, proje noktasını seçer ve total station, istasyondan o noktaya olan yönü ve yatay mesafeyi hesaplar.
Yardımcı, mirayı yaklaşık olarak istenen yere yerleştirir. Ölçüm sonrası cihaz veya saha kontrol ünitesi, miranın ne kadar ve hangi yöne kaydırılması gerektiğini gösterir (örneğin, 12 cm sağa ve 8 cm cihaza doğru). Mira kaydırıldıktan sonra ölçüm tekrarlanır. Hata istenen tolerans dahilindeyse, nokta bir kazık veya işaretle sabitlenir.
Eğer total station, istasyon noktasına tam olarak yerleştirilmemişse, tüm hesaplamalar hatalı başlar. Dürbün, hedef noktaya yanlış nişan alındıysa, sonraki tüm ölçümler aynı miktarda açı hatası içerir. Örneğin, 20 açı saniyelik oryantasyon hatası, 50 m mesafede yaklaşık 5 mm, 200 m mesafede ise 19 mm yanal sapmaya yol açar.
Prizmalı ölçümde, miranın dik tutulması çok önemlidir. 2 m yüksekliğindeki bir mira sadece 1° eğilirse, prizma merkezi yaklaşık 3,5 cm yana kayar. Ayrıca, cihaz ayarlarında prizma yüksekliği de kontrol edilmelidir. Eğer mira 1,80 m'den 2,00 m'ye uzatılır ve eski değer bırakılırsa, hesaplanan nokta kotu gerçekte olduğundan 20 cm daha yüksekte çıkar.
Prizmasız modda, yüzey özellikleri ve nişan alma noktası önemlidir. Örneğin, bir binanın köşesine ölçüm yaparken ışığın bir kısmı duvara, bir kısmı da arkasındaki nesneye isabet edebilir. Bu durumda, mesafe ölçer farklı bir yüzeyden yeterli sinyal alabilir. Nesne kenarında, ölçümü kenardan biraz yana kaydırarak tekrarlamak ve mesafelerin tutarlı olup olmadığını kontrol etmek faydalı olur.
Elektronik total station, yatay ve dikey açıları ve hedefe olan eğimli mesafeyi ölçebilir. Koordinat hesaplamalarında cihaz, istasyonun konumu ve başlangıç yönünü dikkate alır. Prizma ile çalışırken, cihaz yüksekliği ve prizma yüksekliği de kot hesabına dahil edilir.
Ölçüm veya aplikasyon öncesinde, bilinen koordinata ve kota sahip bir kontrol noktası ölçülmesi faydalıdır. Eğer fark toleransları aşarsa, çalışmaya devam etmeden önce istasyon koordinatları, total station oryantasyonu ve girilen yükseklikler kontrol edilmelidir.