Kapiler defektoskopi, metal yüzeylerde gözle görülmeyen mikro çatlak ve açık gözeneklerin tespitinde kullanılan etkili bir tahribatsız muayene yöntemidir. Özellikle kaynak dikişlerinde ve döküm parçalarda, doğru uygulama ile yüzey kusurları kolayca belirlenebilir. Renkli ve floresan kontrol seçenekleriyle, farklı metal türlerinde yüksek hassasiyet sağlanır.
Kapiler defektoskopi yöntemi, metalde gözle tespit edilmesi zor mikro çatlakları bulmaya yardımcı olur. Özellikle kaynak dikişlerinde, ince bir çatlak metalin dokusuyla bütünleşip gözden kaçabilir. Yüzeye özel bir sıvı ve geliştirici uygulandığında, çatlağın olduğu yerde ince kırmızı bir çizgi ortaya çıkar.
Bu yöntem; kaynak dikişleri, dökümler ve mekanik işleme sonrası parçaların kontrolünde kullanılır. Kapiler defektoskopi, yüzeye açılan kusurları tespit etmede oldukça etkilidir.
Penetrant, kontrol edilecek yüzeyi iyi ıslatan, boya veya floresan katkısı içeren bir sıvıdır. Uygulandığında metalin üzerini kaplar ve kapiler etkilerle dar boşluklara çekilir. Bu etki, bir peçetenin kenarını suya batırdığınızda suyun lifler arasında yükselmesine benzer. Metallerde ise çatlağın açılması bu aralığı oluşturur.
Çatlağın girişi, gözle görülmeyecek kadar dar olabilir. Ancak ağız açık olduğu sürece, penetrant sıvısı içeriye sızar ve yüzeyden fazlası temizlense bile boşlukta kalabilir. Sıvının ne kadar derine işleyebileceği; boşluğun şekline, sıvının özelliklerine ve verilen bekleme süresine bağlıdır.
Fazla penetrant temizlendikten sonra, yüzeye geliştirici uygulanır. Bu madde, boşluktaki sıvının bir kısmını geriye çeker ve boya geliştirici tabakasına yayılır. Renkli kontrolde, kırmızı penetrant açık zemin üzerinde belirginleşir; böylece, çatlağın açığı gözle seçilemese bile izi fark edilebilir.
Bu renkli izlere indication (gösterge) denir. Sıvının yüzeye çıktığı noktalar bu sayede bulunur. Geliştirici penetrantı emdikçe çizgi genişleyebilir. Bu nedenle görülen genişlik, geliştiricinin uygulanmasından geçen süreyle de değişir.
Kaynaklı bağlantılarda, kapiler yöntemle hem dikişte hem de çevresinde çatlaklar ve yüzeye açılan gözenekler aranır. Döküm parçalarda ise döküm çatlakları ve açık gözenekli bölgeler bu şekilde tespit edilir. Mekanik işlem sırasında metal tabaka kaldırılır ve altında gizli bir boşluk açığa çıkarsa, o da iz bırakabilir.
Her parçada tespit edilebilecek en küçük çatlak boyutu sabit değildir. Açıklığın genişliği, boşlukta tutulan penetrant miktarı ve yüzeydeki iz kontrastı önemlidir. Düzgün bir alanda ince bir çizgi kolayca seçilebilirken, pürüzlü kaynak dikişlerinde benzer bir iz yüzey düzensizlikleri arasında kaybolabilir.
Kapiler kontrol; karbon ve paslanmaz çelik, alüminyum alaşımlar ve yoğun yüzeyli diğer metallerde uygulanabilir. Parçanın manyetik olması gerekmez. Önemli olan; temizlenmiş metalin sıvıyı emmesi ve kusur ağzına sıvının ulaşabilmesidir.
Boyalı parçalarda kaplama, alttaki çatlağı örtebilir. Boya üzerinde bir çizgi oluşursa, bu genellikle kaplamadaki kusura işaret eder. Ana metalin kontrolü için yüzeyin temiz olması şarttır. Gözenekli yüzeylerde (ör. bazı sinterlenmiş parçalar) sıvı çok sayıda açık gözenekte kalır ve tekil bir çatlağı ayırt etmek zorlaşır.
Ferromanyetik çeliklerde yüzeysel ve bazı yüzey altı kusurları için manyetik toz kontrolü uygulanabilir. Bu yöntem, karbon çeliğindeki kaynak dikişlerinin kontrolüne uygundur. Alüminyum alaşımları veya östenitik paslanmazlarda ise açık çatlaklar için kapiler yöntem tercih edilir.
Eğer şüpheli kusur tamamen dikiş içinde gizliyse, seçilecek yöntem şekil ve konuma bağlıdır. Radyografik kontrol, iç gözenekler gibi hacimli kusurları iyi tespit eder. İnce bir çatlağın filmde görünürlüğü, çatlağın ışına göre konumuna bağlıdır. İç çatlaklar için ultrasonik kontrol da değerlendirilir.
Kaynak dikişinin içindeki kusurların radyografik filmde nasıl göründüğünü öğrenmek için Röntgen Defektoskopisi: Metal Kaynak Dikişlerinde Tahribatsız Kontrol başlıklı makaleye göz atabilirsiniz.
Tipik bir kapiler defektoskopi seti üç aerosolden oluşur: Temizleyici, metaldeki yağ ve kirleri giderir. Solventle temizlenen setlerde, fazla penetrantın alınmasında da kullanılır. Penetrant kırmızı boyalıdır; geliştirici ise kuruduğunda, renkli izlerin net göründüğü beyaz bir tabaka oluşturur.
Set seçerken içeriklerin uyumluluğu önemlidir. Penetrantlar, fazla sıvının nasıl temizleneceğine göre farklılık gösterir: Bazıları suyla, bazıları özel temizleyiciyle ıslatılmış bezle, bazıları ise emülsifiye ediciyle çıkarılır. Farklı bir setin temizleyicisi, parçada renkli bir fon bırakabilir veya sığ boşluktaki penetrantı da çıkarabilir. Uygun kombinasyonlar üretici tarafından belirtilir.
Renkli defektoskopide, kırmızı izler iyi aydınlatılmış ortamda incelenir. Büyük yapıların yerinde kontrolünde, normal ışıkla net sonuç alınabilir. Floresan kontrolde ise penetrant, UV-A lambası altında parlar ve arka plan ışığı azaltılır. Floresan sistemler, daha zayıf izleri tespit etme imkanı sunar. Hangi sistemin ve koşulların uygun olacağı, kontrolün teknik talimatlarında belirlenir.
Önce, kontrol edilecek alan teknik talimata göre belirlenir. Genelde dikişin kendisi, ana metale geçiş ve iki yandaki şeritler incelenir. Çünkü çatlak, kaynak dikişi kenarında veya yakınında yüzeye çıkabilir.
Alan; cüruf, metal sıçramaları, oksit ve kaplama kalıntılarından arındırılır. Temizlik şekli, çatlakların ağızlarının açık kalmasını sağlamalıdır. Örneğin, yumuşak alaşımların aşırı taşlanması, metali yüzeye yayarak dar kusurun kapanmasına sebep olabilir. Temizlikten sonra bölge yağdan arındırılır ve kurutulur; boşluklarda sıvı veya temizleyici kalmamalıdır.
Penetrant, dikişi ve çevresini tamamen kaplayacak şekilde sürülür. Dikey dikişte sıvı akabileceğinden, bekleme süresince tüm alanın ıslak kalmasına dikkat edilir.
Bekleme süresi; teknik talimat, ürünün kullanma kılavuzu ve parça sıcaklığına göre belirlenir. Bu sürede sıvı, açık boşluklara işler. Penetrant bekletme ve geliştirici etkisi için ayrı süreler vardır.
Solventle temizlenen setlerde, fazla penetrant tüy bırakmayan kuru bir bezle alınır. Kalan izler, hafifçe temizleyiciyle ıslatılmış temiz bir bezle silinir. Böylece, solvent miktarı daha kolay kontrol edilir. Fazlası, sığ boşluktaki boyayı da çıkarabilir ve iz zayıflar.
Renkli kontrol için geliştirici, kuru yüzeye ince ve homojen bir tabaka olarak sıkılır. Çok kalın tabaka, zayıf çizgilerin görünmesini zorlaştırabilir; akıntı ise düzensiz fon oluşturur. Aydınlatma, dikiş ve kenarlarda gölge olmamasına dikkat edilerek ayarlanır.
İlk izler, geliştiricinin uygulanmasından kısa süre sonra ortaya çıkabilir. Nihai inceleme ve ölçüm, sistemin belirttiği bekleme süresi sonunda yapılır. Raporlamada, dikişin hangi bölgesinde iz oluştuğu, dikiş eksenine göre konumu ve görünen boyutları belirtilir. Gerekirse, izli bölge ölçekli cetvelle fotoğraflanır.
Dikiş kenarı boyunca uzanan veya dikişi çapraz kesen ince bir çizgi, çatlağa işaret edebilir. Yuvarlak tek bir leke, genellikle açık bir gözenekle ilgilidir; yan yana gözeneklerde ise nokta zinciri oluşabilir. İzin şekli, dikişteki pozisyonuyla birlikte değerlendirilmelidir. Örneğin, ana metale ani geçişte, yüzey pürüzlerinde kalan penetrant da benzer bir çizgi oluşturabilir.
İz boyutları, incelemede kaydedilir. Boya, geliştirici tabakasında yayıldığı için kırmızı çizginin genişliği, çatlak açıklığından fazla olabilir. Tek bir renkli izden çatlağın derinliği belirlenemez.
Bulanık lekeler ve kırmızı arka plan, genellikle yüzeyde fazla penetrant kaldığında ortaya çıkar. Temizlik sonrası çizik veya dikiş ile ana metal arasındaki oluk, net bir çizgi oluşturabilir. Böyle durumlarda, sıvı gerçekten bir çukurdan çıkmıştır; nedeni yüzey incelenerek belirlenir.
Arka plan, şüpheli bölgenin değerlendirilmesini engelliyorsa, önceki kontrolün tüm malzemeleri tamamen temizlenir ve işlem tekrarlanır. Aynı yerde tekrar çizgi oluşursa, metal yüzeyiyle karşılaştırılır ve gerekirse farklı bir yöntemle kontrol edilir. Dikişin uygunluğu, ilgili bağlantı için belirlenen kabul kriterlerine göre değerlendirilir. Bu kriterler; izlerin şekli, boyutu ve konumu dikkate alınarak belirlenir.
Kapiler defektoskopi, temiz ve yoğun metal yüzeylerde mikro çatlaklar ve açık gözeneklerin tespiti için uygundur. Kaynak dikişlerinde yerinde kontrol için genellikle renkli kontrol seti yeterlidir. Daha yüksek hassasiyet gerektiğinde ve UV-A altında inceleme imkanı varsa, floresan penetrant uygulanır.
Kontrolden önce, kusurun nerede olabileceği belirlenmelidir. Eğer tamamen dikişin içinde gizli bir kusur bekleniyorsa, şekil ve konuma göre ultrasonik veya radyografik kontrol tercih edilir. Penetrantla şüpheli bir çizgi tespit edilirse, dikişin uygunluğu o bağlantı için kabul kriterlerine göre kararlaştırılır.